غربالگری سلیاک با آزمایش تشخیص حضور آنتی‌بادی‌های خاص در خون بیمار

سلیاکبیماری سلیاک ( که با نام‌های اسپروی سلیاک یا آنتروپاتی حساس به گلوتن نیز شناخته می‌شود) یک بیماری گوارشی و اختلال خود ایمنی در بدن است. اختلالات خود ایمنی بدن زمانی اتفاق می‌افتند که سیستم ایمنی بدن آنتی بادی‌هایی را برای حمله به بدن تولید می‌کند. ( آنتی بادی‌ها موادی هستند که سیستم ایمنی بدن آن‌ها را برای مقابله با عوامل مهاجم خارجی در بدن، تولید می‌کند). آنتی بادی‌های تولید شده در این شرایط که باعث ایجاد بیماری سلیاک می‌شوند به گلوتن، پروتئینی که در برخی از غلات یافت می‌شود حمله می‌کنند.

منشا بیماری سلیاک چیست؟


منشا سلیاکسیستم ایمنی بدن در حالت طبیعی به گونه‌ای طراحی شده است که به عوامل تهدید کننده‌ی خارجی حمله کند تا بدن را در مقابل بیماری‌ها مصون نگه دارد. در بیمارن مبتلا به سلیاک، زمانی که فرد مواد غذایی حاوی گلوتن مصرف می‌کند، آنتی بادی‌هایی در بدن تولید می‌شوند که گلوتن را از بین می‌برند، این آنتی بادی‌ها به سطح داخلی روده حمله می‌کنند. این واکنش باعث ایجاد التهاب در روده شده و پرز‌های روده را از بین خواهد برد. پرز‌ها، پوششی هستند که سطح داخلی روده‌ی کوچک را تشکیل داده‌اند. مواد مغذی توسط این پرز‌ها جذب می‌شود، به همین دلیل زمانی که پرز‌ها آسیب ببینند، بدن فرد بیمار قادر به جذب مواد مغذی نخواهد بود و در نتیجه فرد دچار سوء تغذیه خواهد شد، حتی اگر مقدار غذای مصرفی فرد زیاد باشد نیز تفاوتی در جذب آن نخواهد داشت.

سوء تغذیه ممکن است بر اثر این عوامل نیز در فرد ایجاد شود:

  • وراثت ( زمانی‌ که یکی از نزدیکان فرد به این بیماری مبتلا باشد)
  • شرایط پزشکی خاص برای مثال شرایطی که بعد از بارداری، زایمان و یا عمل‌های جراحی به وجود می‌آید.
  • بیماری‌هایی مانند عفونت‌های ویروسی

علائم بیماری سلیاک چیست؟


علائم سلیاکعلائم بیماری سلیاک در افراد متفاوت است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

  • اختلالات گوارشی ( نفخ شکم، درد، اسهال، مدفوع کم رنگ و کاهش وزن)
  • التهاب مزمن پوستی به نام درماتیت هرپتی فرم
  • آنمیا (کم خونی)
  • مشکلات استخوانی عضلانی ( گرفتگی عضلانی، درد استخوان و مفاصل)
  • تشنج
  • احساس گزگز در پا ( به دلیل آسیب عصب و کمبود کلسیم)
  • زخم و آفت دهان (آفت‌های دردناک دهان)
  • عادت ماهانه‌ی نامنظم

چه افرادی در معرض ابتلا به بیماری سلیاک هستند؟

  • کودکان بالای ۳ سال و بزرگسالان در صورتیکه علائم بیماری سلیاک را داشته باشند
  • خانواده‌ی درجه‌ی یک افرادی که به سلیاک مبتلا هستند ( والدین، فرزند، خواهر و برادر)
  • هر فردی که به اختلالات خود ایمنی و یا بیماری‌های مشابه دیگر مبتلا باشد. بیماری‌هایی مانند دیابت ملیتوس نوع اول، اختلالات خود ایمنی تیروئید، بیماری‌های خود ایمنی کبد، سندروم دان، سندروم ترنر، سندروم ویلیامز، و کمبود انتخابی ایمنوگلوبینIgA)A)

بیماری سلیاک چگونه از طریق آزمایش تشخیص داده می‌شود؟


چندین نوع تست و آزمایش برای تشخیص و تصمیم گیری در مورد راه درمان بیماری سلیاک وجود دارد.

بررسی آزمایش خون برای تشخیص بیماری سلیاک

برای بررسی بیماری سلیاک می‌توان از طریق آزمایش نمونه‌ی خون فرد اقدام کرد. در بدن افرادی که به سلیاک مبتلا هستند، میزان برخی از آنتی بادی‌ها ، در هنگام مصرف گلوتین، نسبت به افراد سالم، بیشتر خواهد بود. این آنتی بادی‌ها توسط سیستم ایمنی بدن تولید می‌شوند، چون سیستم ایمنی بدن این افراد، گلوتین را به عنوان یک عامل تهدید کننده و خطرناک می‌بیند به همین دلیل با تولید آنتی بادی‌های مخصوص اقدام به از بین بردن آن می‌کند. زمانی که مقدار آنتی بادی‌ بدن شما تست می‌شود شما باید از رژیم غذایی حاوی گلوتین استفاده کنید تا واکنش بدن شما نسبت به گلوتین مورد برررسی قرار گیرد.

مرحله‌ی اول: تست tTG-IgA

برای تشخیص صحیح بیماری سلیاک، بهترین روش، انجام تست آنتی بادی ترانس گلوتامیناژ بافتی، به علاوه‌ی آنتی بادی IgA می‌باشد، که از طریق این تست می‌توان میزان این آنتی بادی‌ها را در بدن مشخص کرد. علاوه بر این برای کودکان ( ۲ سال یا کمتر) باید تست آنتی بادی‌های آنتی گلیادین IgA و IgG  نیز انجام شود. برای انجام تمام تست‌های مربوط به بیماری سلیاک، شما باید از رژیم غذایی حاوی گلوتین استفاده کنید.

تست ttg-iga در ۹۸ درصد افرادی که به بیماری سلیاک مبتلا هستند مثبت خواهد بود. این عدد، حساسیت تست را نشان می‌دهد. همین تست در ۹۵ درصد افرادی که سالم هستند نتیجه‌ی منفی خواهد داشت. این میزان، شاخصه‌ی تشخیص این تست می‌باشد. بنا بر این آمار، به ندرت ممکن است شرایطی ایجاد شود که در آن افراد مبتلا به سلیاک نتیجه‌ی منفی از این تست بدست آورند.

احتمال بسیار کمی نیز وجود دارد که نتیجه‌ی تست برای افرادی که به سلیاک مبتلا نیستند، مثبت باشد، به خصوص در مواردی که فرد دچار اختلالات خود ایمنی است مانند دیابت نوع اول، بیماری‌های خود ایمنی کبد، تیروئید هاشیموتو، آرتریت سوریاتیک یا روماتوئید و نارسائی‌های قلبی. در صورت وجود این بیماری‌ها ممکن است برخلاف نتیجه‌ی مثبت تست، فرد به بیماری سلیاک مبتلا نباشد.

تست‌های متفاوت دیگری نیز وجود دارند که به دلیل احتمال اشتباه در تست‌های اولیه، برای بررسی دوباره‌ی انتی بادی‌های بدن، انجام خواهند شد، اما با این حال، به دلیل اینکه در تمام تست‌ها میزان اندکی خطا و اشتباه وجود دارد، بهترین روش برای تشخیص قطعی بیماری سلیاک، بافت برداری از روده‌ی کوچک است.

تست‌های دیگر برای تشخیص بیماری سلیاک شامل موارد زیر است:

  • تست آنتی بادی اندومیزیال (EMA) : تست EMA از نظر تشخیصی ۱۰۰ درصد صحیح است اما حساسیت این تست به اندازه‌ی تست ttg-iga نیست. نتیجه‌ی این تست برای حدود ۵ تا ۱۰ درصد مبتلایان به سلیاک مثبت نخواهد بود. در مقایسه با تست ttg-iga، هزینه‌ی بیشتری دارد و برای انجام آن از قسمت بالایی مری و یا بند ناف استفاده خواهد شد.
  • تست IgA سرم: این تست برای تشخیص کمبود IgA استفاده می‌شود، شرایطی که در صورت وجود بیماری سلیاک ممکن ات باعث شود که نتیجه‌ی نادرستی از تست tTG-IgA یا EMA به دست آید. اگر میزان IgA بدن شما کم باد، پزشک دستور انجام تست DGP یا tTG-IgG را خواهد داد.
  • تست دآمینه پپتید‌های گلیادین DGP IgA و IgG : این تست برای بررسی‌های بیشتر و اطمینان از وجود بیماری سلیاک در بیمارانی که با کمبود IgA مواجه هستند و یا نتایج تست tTg یا EMA برایشان منفی بوده است، انجام خواهد شد.

البته در بعضی از شرایط نادر، ممکن است فرد به بیماری سلیاک مبتلا باشد اما نتیجه‌ی تست‌های آنتی بادی او منفی گزارش شود. به همین دلیل اگر نتیجه‌ی تست‌های شما منفی بود اما شما هنوز هم با علائم این بیماری مواجه بودید، لازم است که با پزشک خود مشورت کرده و از روش‌های دیگری برای تشخیص بیماری استفاده کنید.

چالش گلوتن 

اگر شما در حال حاضر از رژیم غذایی فاقد گلوتن استفاده می‌کنید، پزشک شما قبل از انجام تست بیماری سلیاک، یک برنامه‌ی غذایی برای شما طراحی خواهد کرد که مواد غذایی استفاده شده در آن حاوی گلوتن باشند، به این ترتیب با مصرف گلوتن، آنتی بادی‌ها در بدن شما تولید شده و می‌توان تشخیص داد که آیا شما به بیماری سلیاک مبتلا هستید یا خیر. معمولا برای این شرایط به شما توصیه می‌شود که به مدت ۶ تا ۸ هفته، روزی ۲ تکه نان تهیه شده از گندم مصرف کنید. چالش گلوتن حتما باید تحت نظر یک پزشک متخصص در زمینه‌ی سلیاک انجام شود تا در صورت تشدید علائم بیماری، بتواند سریعا عمل بافت برداری را برای شما انجام دهد. در زمان بارداری به هیچ عنوان نباید تحت چالش گلوتن قرار بگیرید.

تست‌های ژنتیک

تست ژنتیکافراد مبتلا به بیماری سلیاک دارای ژن‌های HLA DQ2 و DQ8  می‌باشند، که حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد افراد این ژن‌ها را دارا می‌باشند. داشتن ژن HLA DQ2 وDQ8 روشی برای تشخیص بیماری سلیاک نیست و به این معنا نیست که شما حتما به سلیاک مبتلا خواهید شد. ریسک ابتلا به بیماری سلیاک در میان افراد ۱ درصد است اما این عدد در میان کسانی که این ژن را داشته باشند به ۳ درصد افزایش خواهد یافت.

از آنجاییکه بیماری سلیاک یک بیماری ژنتیکی است، این بیماری به دیگر افراد خانواده منتقل می‌شود. نزدیکان درجه‌ی یک فرد مبتلا به سلیاک ( پدر و مادر، فرزند، خواهر و برادر) که ژن مشابه با فرد بیمار را داشته باشند، تا ۴۰ درصد در خطر ابتلا به بیماری سلیاک قرار می‌گیرند. در صورتی که نوع ژن این افراد با یکدیگر متفاوت باشد، احتمال ابتلا به این بیماری در نزدیکان فرد مبتلا، ۷ تا ۲۰ درصد خواهد بود.

تست ژن منفی، نشان دهنده‌‌ی احتمال ابتلا به سلیاک در آینده خواهد بود، به همین دلیل این تست اطلاعات ارزشمندی را در اختیار نزدیکان درجه‌ي یک فرد مبتلا به سلیاک قرار خواهد داد. پزشکان انجام تست ژنتیک را برای خانواده‌ی فرد مبتلا به سلیاک، به خصوص فرزندان آنها، تجویز می‌کنند تا از انجام تست‌های غیر ضروری در آینده جلوگیری شود. خانواده‌ي درجه‌ی یک در صورتی که تست ژن مثبت داشته باشند، بهتر است هر ۳ تا ۵ سال در میان، آزمایش‌های مربوط به بیماری سلیاک را انجام دهند.

مرحله‌ی بعدی 

به یاد داشته باشید که اگر نتیجه‌ی آزمایش‌های شما به همراه تست ژنتیک، مثبت باشد، فقط به این معناست که احتمال ابتلا به بیماری سلیاک در شما وجود دارد. نتایج تست‌ها نمی‌تواند این موضوع را به طور قطعی تایید کند. اگر نتیجه‌ی تمام تست‌های انجام شده مثبت باشد، در مرحله‌ی بعد برای تشخیص قطعی بیماری سلیاک باید بافت برداری اندوسکوپیک از روده‌ی کوچک انجام شود.

چرا باید از روده‌ی کوچک بافت برداری شود؟

بافت برداری از روده کوچکبافت برداری از روده به عنوان یک استاندارد طلائی برای تشخیص بیماری سلیاک در نظر گرفته می‌شود چون این بافت برداری به شما می‌گوید که ۱) آیا شما به بیماری سلیاک مبتلا هستید یا خیر ۲) آیا استفاده از رژیم غذایی فاقد گلوتن واقعا در بهبود علائم شما تاثیر داشته است یا فقط نقش دلخوش کننده را ایفا کرده است ( به این معنا که احساس بهتری دارید چون فکر می‌کنید که باید احساس بهتری داشته باشید) و ۳) اینکه اختلالات و حساسیت‌های گوارشی دیگری، که بر اثر تغییر رژیم غذایی در شما ایجاد شده است را مشخص خواهد کرد.

اگر نتیجه‌ی تست‌های آنتی بادی شما و همچنین تست ژنتیک مثبت باشد، پزشک بافت برداری از روده‌ی کوچک را برای شما تجویز خواهد کرد. اندوسکوپی روشی است که این امکان را به پزشک شما می‌دهد که وضعیت دستگاه‌های گوارشی بدن شما را بررسی کند. برای انجام اندوسکوپی یک اسکوپ از طریق دهان وارد بدن شما شده و پس از عبور از مری، معده و روده‌ی کوچک، تصویر واضحی از داخل دستگاه گوارشی شما را در اختیار پزشک قرار می‌دهد و در همین حین امکان نمونه برداری از بافت داخل روده نیز وجود دارد.

این عمل یک عمل سرپایی است. نمونه‌ی به دست آمده از سطح داخلی روده کوچک، تحت آزمایش قرار گرفته و با استفاده از میکروسکوپ برررسی می شود و التهاب و آسیب‌های وارد شده به آن در صورت وجود بیماری سلیاک مشخص خواهد شد. معمولا توصیه می‌شود که ۴ تا ۶ نمونه از بخش دوم اثنی عشر و همچنین پیاز اثنی عشر گرفته شود تا به وسیله‌ی این نمونه‌ها، تشخیص به درستی انجام گیرد.

مهم: اگر شما در حال حاضر از رژیم غذایی فاقد گلوتن استفاده می‌کنید، پزشک شما قبل از انجام تست بیماری سلیاک، یک برنامه‌ی غذایی برای شما طراحی خواهد کرد که مواد غذایی استفاده شده در آن حاوی گلوتن باشند، به این ترتیب با مصرف گلوتن، آنتی بادی‌ها در بدن شما تولید شده و می‌توان تشخیص داد که آیا شما به بیماری سلیاک مبتلا هستید یا خیر. معمولا برای این شرایط به شما توصیه می‌شود که به مدت ۶ تا ۸ هفته، روزی ۲ تکه نان تهیه شده از گندم مصرف کنید. چالش گلوتن حتما باید تحت نظر یک پزشک متخصص در زمینه‌ی سلیاک انجام شود تا در صورت تشدید علائم بیماری، بتواند سریعا عمل بافت برداری را برای شما انجام دهد. در زمان بارداری به هیچ عنوان نباید تحت چالش گلوتن قرار بگیرید.

آیا در صورت مثبت بودن نتیجه‌ی آزمایش خون و زمانی که شما با استفاده از رژیم غذایی فاقد گلوتن احساس بهتری دارید، باز هم انجام اندوسکوپی ضروری است؟

اندوسکوپی برای تایید قطعی بیماری سلیاک ضروری است. آزمایش‌های خون فقط می‌توانند نشان دهند که آیا احتمال ابتلا به سلیاک در فرد وجود دارد یا خیر اما نمی‌توانند وجود بیماری سلیاک را به طور قطع، تشخیص دهند به همین دلیل انجام اندوسکوپی ضروری است به جز در دو مورد استثنا:

 افرادی که دچار درماتیت هرپتی فرم شده اند، که در این صورت با نمونه برداری از پوست آسیب دیده، هم وجود درماتیت هرپتی فرم به صورت قطعی تشخیص داده می‌شود و هم وجود بیماری سلیاک. نمونه برداری در این شرایط به این گونه است که قسمت کوچکی از محل زخم شده ی پوست برداشته می شود و برای تست آنتی بادی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در افرادی که دچار حساسیت پوستی شده‌اند احتیاجی به انجام اندوسکوپی نخواهد بود و انجام نمونه برداری از پوست شخص برای تشخیص بیماری سلیاک کفایت می‌کند.

اطلاعاتی در مورد درماتیت هرپتی فرم 

در کودکانی که با علائم و نشانه‌های عدم جذب مواد غذایی روبرو هستند، میزان tTG-IgA بالایی دارند ( حدودا ۱۰ برابر بیش از حد معمول) و نتیجه‌ی تست EMA  در دومین نمونه ی خون آنها مثبت بوده است، بعضی از پزشکان انجام اندوسکوپی را ضروری نمی‌دانند و با تکیه بر همین نتایج، رژیم غذایی فاقد گلوتن را برای آنها تجویز می‌کنند. بعضی دیگر از پزشکان انجام تست ژنتیک را برای اطمینان بیشتر دستور می‌دهند. با بررسی علائم در حین استفاده از رژیم غذایی عاری از گلوتن و مشاهده‌ی بهبود علائم، می‌توان به صحیح بودن تشخیص پزشک پی برد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *